Waar die Sondagsrivier vallei 200 jaar gelede die toneel was van bloedige grens-oorloë tussen al die etniese groepe van Suid-Afrika en 'n eeu gelede nog hewige gevegte tussen Boer en Brit beleef het , vorm dit vandag die prentjiesmooie sitrusspens van die Ooskaap met Kirkwood as hoofdorp .

Die Sondagsrivier is die vinnigsvloeiende rivier in die land . Dit ontspring aan die voete van die Kompasberg by Nieu- Bethesda (een van die hoogste berge in die ou Kaapprovinsie) en loop 250 km. verder in die see in by Algoabaai . Nadat die rivier 'n pad deur die Suurberge gebaan het , vloei dit verby Kirkwood in die vrugbare Sondagsrivier vallei . Kirkwood is 80 km. vanaf die see geleë , maar slegs 100 meter bo seevlak en die hoogste temperatuur in S.A. is hier amptelik deur die Weerburo in 1928 op 50,3 grade Celsius aangeteken . Die Sondagsrivier vallei het dus 'n warm subtropiese klimaat wat ideaal vir die verbouing van sitrusvrugte is .

Die Sondagsrivier was rondom 1800 die oosgrens van die Kaapkolonie en is een van die min plekke in Suid-Afrika waar al die etniese groepe van ons land teen mekaar oorlog gemaak het . Khoi teen Xhosa , Khoi en Xhosa teen Boer en Brit en uiteindelik Boer teen Brit . Vir mekaar , oor mekaar en teen mekaar op verskillende periodes van ons geskiedenis . Gedurende die Anglo-Boere-Oorlog het Genl. Smuts en sy kommando van 250 man hier verbygetrek as deel van hul epiese tog na die noordweste . Die drie burgers wat die verste suid gedurende die oorlog gesneuwel
het , is hier op die plaas Brakkefontein van Cecil John Rhodes , doodgeskiet . Arri van Onselen en Henri Rittenberg lê begrawe in die Kariega begraafplasie langs die teerpad na Jansenvile , terwyl Cornelius Vermaas op Uitenhage herbegrawe is . 'n Hewige veldslag het daarna op die ou Bedrogsfontein-pas plaasgevind .

In 1814 ken Goewerneur Cradock die eerste plase in die Sondagsrivier vallei toe aan die bevelvoerders van die suksesvolle burgerkommando's vir hul rol in die oorwinning gedurende die grens-oorlog van 1811-12 . Landdros Cuyler van Uitenhage kry Geelhoutboom (later Dunbrody) , komdt. Ignatius Muller kry Klaaskraal (net buite die huidige Kirkwood) en veldk. J.S. van Niekerk die plaas Gouwernements Belooning waarop Kirkwood bykans honderd jaar later sou ontstaan .

Gedurende 1877 kom 'n afslaer van Port Elizabeth , James Somers Kirkwood , hierheen om 'n vendusie van die plaas Gouwernements Belooning te hou . Die Sondagsrivier is egter in vloed en hy kan nie deurkom nie en klim op die Uitkyk koppie om oor die vallei te kyk . Hiervandaan sien hy toe 'n visioen van hoe die bosbegroeide vallei omtower kon word in lowergroen besproeiingslande en vrugteboorde , met selfs vragskuite op die rivier om boere se produkte na P.E. se hawe te vervoer .

Hyself koop kort hierna hierdie en ander omliggende plase, stig die Sundays River Land and Irrigation Co. , vestig die klein nedersetting Bayville en begin om op groot skaal besproeiingslande aan te lê . Ten spyte van 'n baie positiewe prospektus en hope publisiteit slaag hy nie daarin om aandele in hierdie grootse projek te verkoop nie ; dis die tyd van die groot stormloop na Kimberley se diamante en almal koop eerder aandele in diamantmaatskappye . Uiteindelik stort sy maatskappy in duie weens gebrek aan ondersteuning deur die publiek en Kirkwood word insolvent verklaar . Hy sterf in 1889 finansieël en geestelik gebroke .

James Somers Kirkwood was soos so baie ander pioniers sy tyd vooruit . Sy visie is uiteindelik in die volgende eeu bewaarheid met die ontwikkeling van die Sondagsrivier besproeiingskema en koms van Oranjerivierwater na die vallei . Sy naam leef voort in die dorp Kirkwood wat in 1912 op sy oorspronklike plaas Gouwernements Belooning aangelê is . Vandag vorm Kirkwood die middelpunt van een van die grootste sitrusstreke in Suid-Afrika met ongeveer 10,000 ha. onder sitrusbome . Van hierdie goue vrugte word jaarliks ongeveer 8 miljoen kartonne lemoene , suurlemoene , pomelo's en sagte sitrus na lande reg oor die wêreld uitgevoer . Kirkwood is die dinamiese hoofdorp van die Sondagsrivier Vallei Munisipaliteit wat plekke soos Paterson , Addo en Enon insluit met 'n inwonertal van omtrent 70,000 mense en is landwyd bekend vir sy sitrus , rose en jagplase .

Reg agter Kirkwood lê die pragtige Rietberg met die Uyepoort wat toegang verleen tot die Suurberge in die Groter Addo Nasionale Park . Vanaf die Uitkyk waar James Somers Kirkwood destyds sy visioen gehad het , kan mens die panoramiese uitsig oor Kirkwood se lemoenboorde geniet , enkele meters vèr van waar fossielsoekers deesdae versteende oorblyfsels van reuse dinosaurusse uithaal .

Geskryf deur: Mnr. Stef Delport